Canan Tolon’un Eserleri Gümrükte Parçalandı: Ne Oldu?

Vehbi Koç Ödülü sahibi sanatçı Canan Tolon’un Londra’daki sergisi için yola çıkan heykelleri, gümrük kontrolünde “şüpheli” bulunarak kırıldı ve kullanılamaz hâle geldi. Eserlerin içini X-ray cihazında göremeyen görevliler parçaları açarak kontrol etti, metal iskeletlere de “prosedür gereği” el konuldu. Tolon, yeniden üretilmesi mümkün olmayan işlerini kaybettiğini sosyal medya hesabından duyurdu.

Olay sanat çevrelerinde büyük şaşkınlık yarattı; sanatçıya ulaşan pek çok kişi ilk anda bunun bir şaka olup olmadığını sordu. Aşağıda neler yaşandığını, hâlâ yanıt bekleyen soruları, eserlerin neden yeniden yapılamadığını ve sanat eseri taşırken nelere dikkat edilmesi gerektiğini bir arada bulabilirsiniz.

Canan Tolon’un Heykellerine Ne Oldu?

Parçalanan işler, üç bölümden oluşan bir yerleştirmenin heykelleriydi. Eserler, Türk galerisi Dirimart’ın Londra’daki mekânında Kasım ayında açılması planlanan sergide yer alacaktı.

Gümrükte yapılan taramada X-ray görüntüsü heykellerin içini göstermeyince görevliler eserleri şüpheli kabul etti. Sonrasında heykeller kırılarak açıldı; bazı haberlerde bu işlemin balyozla yapıldığı aktarıldı. Eserlerin içinde taşıyıcı olarak kullanılan metal iskeletler ise kayda geçirilip alıkonuldu. Tolon, bu kaydın ne olduğu konusunda kendisine bir bilgi verilmediğini söylüyor.

Sergiyi düzenleyen galeri sanatçıdan özür diledi, kırılan parçaların fotoğraflarını gönderdi ve aynı sevkiyattaki tuvallerin zarar görmediğini bildirdi. Galerinin işleri Londra’da yeniden üretme önerisini ise sanatçı kabul etmedi.

Olay Nerede Yaşandı?

Bu soru şu an tam olarak netleşmiş değil. İlk haberlerde eserlerin İngiltere gümrüğünde parçalandığı yazıldı. Canan Tolon ise kendisine gönderilen fotoğraflardan birinde kapı üzerinde “T.C.” ibaresi gördüğünü, bu yüzden olayın Türkiye–Bulgaristan sınırında yaşandığını anladığını anlattı.

Sanatçı, eserleri hangi firmanın taşıdığını ve sevkiyatın neden Bulgaristan üzerinden yapıldığını da bilmediğini söylüyor. Haberin yayımlandığı saatlerde ne sanatçıya ne de galeriye resmî bir açıklama yapılmıştı. Yeni bir açıklama geldiğinde bu yazı güncellenecek.

Canan Tolon Ne Dedi?

Tolon, eksiksiz bilgiye sahip olmadığı için şu aşamada kimseyi suçlamak istemediğini vurguluyor. Ancak X-ray’in içini göremediği bir nesnenin bu yüzden kırılmasını anlamakta zorlandığını da saklamıyor. Sanatçıya göre mermer bir heykel de X-ray’de içini göstermez; bu mantıkla her taş heykelin kırılması gerekirdi.

Sanatçı, kendisine ulaşan görüntülerde görevlilerin bulunduğu ortamın bir gümrük alanından çok cezaevini andırdığını da söyledi. Kaybettiği işlerin bir kısmı yıllardır atölyesindeydi; içlerinden biri daha önce Yapı Kredi’nin sanat mekânında sergilenmişti.

Eserler Neden Yeniden Yapılamıyor?

Galerinin “Londra’da yeniden üretelim” önerisinin sanatçı tarafından reddedilmesinin nedeni, işlerin malzemesinde yatıyor. Parçalanan heykeller, Tolon’un yıllar içinde bulduğu ve sakladığı nesnelerden oluşuyordu. Sanat dünyasında bu tür işlere “buluntu nesne” (found object) deniyor.

Buluntu nesneyle yapılan bir eserde değer, nesnenin kendisinde ve taşıdığı geçmişte saklıdır: üzerindeki pas, aşınma, zamanın bıraktığı iz. Aynı görünen yeni bir parça bulunsa bile o geçmiş taşınamaz. Bu yüzden bir dökme bronz heykel kalıbından yeniden çoğaltılabilirken buluntu nesne heykeli bir kez kaybolduğunda gerçekten kaybolmuş olur. Tolon’un işlerinde zaman, yıkım ve hafıza temalarının öne çıktığı düşünülürse kaybın sanatçı için ne kadar derin olduğu daha iyi anlaşılıyor.

X-ray Bir Heykelin İçini Neden Göremez?

Gümrüklerde kullanılan tarama cihazları, ışınların nesneden geçerken ne kadar zayıfladığına bakarak görüntü oluşturur. Taş, yoğun metal ya da kalın ve sıkı dolu malzemeler ışınları büyük ölçüde soğurur; bu yüzden ekranda içi “boş” değil, koyu ve okunamaz bir alan olarak görünür.

Bu durum yalnızca sanat eserlerine özgü değil; görüntünün yetersiz kaldığı her yükte görevliler elle kontrol yoluna gidebiliyor. Tartışmanın odağındaki soru da burada başlıyor: Bir sanat eseri için bu kontrol, eseri yok etmeden yapılabilir miydi? Belgeler, eser listesi, fotoğraflar ya da galeriyle iletişim gibi alternatiflerin denenip denenmediği şimdilik bilinmiyor.

Sanat Eseri Taşırken Nelere Dikkat Edilmeli?

Canan Tolon, yaşadıklarının ardından sanatçılara ve galerilere bir çağrı yaptı: Eserlerini kimin taşıdığını, hangi güzergâhtan geçtiğini bilmek ve sigorta değerlerini dikkatle kontrol etmek. Sanatçı özellikle sigortada “değer” ile “fiyat” arasındaki farka dikkat çekiyor. Sanat lojistiğinde sık önerilen bazı adımlar şöyle:

• Uzman taşıyıcı seçin: Sanat eseri nakliyesinde deneyimli, gümrük süreçlerini bilen bir firmayla çalışın ve sevkiyatın kimin elinde olduğunu her aşamada öğrenin.
• Güzergâhı önceden sorun: Eserin hangi ülkelerden ve sınır kapılarından geçeceğini yazılı olarak isteyin.
• Belgeleri eksiksiz hazırlayın: Her eser için malzeme listesi, ölçü, fotoğraf ve iç yapıyı anlatan kısa bir not gümrükte işi kolaylaştırır.
• Durum raporu tutun: Eserin paketlemeden önceki hâlini fotoğraf ve yazılı raporla kayda geçirin.
• Sigortayı “duvardan duvara” yaptırın: Eserin atölyeden çıktığı andan sergi duvarına asılana kadar sigortalı olması gerekir; bedelin eserin gerçek değerini yansıttığından emin olun.
• Geçici ihracat belgelerini araştırın: Sergi için yurt dışına giden ve geri dönecek eserlerde ATA karnesi gibi geçici ithalat-ihracat belgeleri gümrük işlemlerini sadeleştirebilir.

Olayın Zaman Çizelgesi

Canan Tolon Kimdir?

Canan Tolon, 1955’te İstanbul’da doğdu. Fransız lisesinde edebiyat ve felsefe okuduktan sonra Edinburgh ve Trier’de tasarım, Londra’da iç mimarlık eğitimi aldı; 1983’te Kaliforniya Üniversitesi Berkeley’de mimarlık yüksek lisansını tamamladı. Bir süre mimar olarak çalıştıktan sonra ressam Erol Akyavaş’ın cesaretlendirmesiyle resme, ardından fotoğraf, heykel ve yerleştirmeye yöneldi. Uzun yıllardır ABD’nin San Francisco Körfez Bölgesi’nde yaşıyor ve üretiyor.

Bebekken geçirdiği ağır hastalık nedeniyle çocukluğunun bir bölümü Fransa’da tedaviyle geçen sanatçı, işlerinde göç, yıkım, zaman ve hafıza temalarını işliyor. Pas, balmumu, kahve telvesi, ahşap ve pigment gibi malzemeleri bir arada kullanması, mimarlık geçmişinden gelen mekân duygusu ve katmanlı anlatımıyla tanınıyor.

Tolon, 2012’de uluslararası bir sanat dergisinin “koleksiyonu en çok aranacak 50 yeni sanatçı” listesine girdi. Nisan 2026’da Koç Topluluğu’nun 100. yılına denk gelen törende aldığı Vehbi Koç Ödülü ise Türkiye’deki en saygın kültür ödüllerinden biri kabul ediliyor. Londra’daki sergi, bu ödülün ardından sanatçının yurt dışındaki önemli buluşmalarından biri olacaktı.

Sık Sorulan Sorular

Canan Tolon’un eserleri neden parçalandı?

Gümrük taramasında X-ray görüntüsü heykellerin içini göstermediği için görevliler eserleri şüpheli buldu ve kırarak açtı. Metal iskeletlere de prosedür gereği el konuldu.

Eserler hangi gümrükte parçalandı?

Kesin bilgi henüz yok. İlk haberlerde İngiltere gümrüğü geçti; sanatçı ise gönderilen fotoğraftaki “T.C.” ibaresine dayanarak olayın Türkiye–Bulgaristan sınırında yaşandığını düşünüyor.

Parçalanan heykeller yeniden yapılabilir mi?

Hayır. Heykeller sanatçının yıllar içinde biriktirdiği buluntu nesnelerden oluştuğu için birebir yeniden üretilmeleri mümkün değil. Tolon, galerinin yeniden üretim önerisini bu nedenle reddetti.

Canan Tolon’un Londra sergisi ne zaman açılacak?

Sergi Kasım ayının 17’sinde Dirimart’ın Londra mekânında açılacaktı. Parçalanan yerleştirmenin yerine ne konulacağı ya da açılış tarihinin değişip değişmeyeceği henüz açıklanmadı.